Noord-Afrika.
Hoog in het Atlasgebergte in Marokko...
bibberen berberapen in de koude cederbomen.
Hun voorouders zijn hier naartoe gevlucht...
na een ramp die hun thuisland had overweldigd.
Nu zitten ze gevangen in deze geïsoleerde hoek van Afrika...
en kunnen ze niet meer terug richting het zuiden.
Zelfs in dit besneeuwde toevluchtsoord...
is er de herinnering aan wat ze hier heeft gebracht.
De tomeloze kracht van de Afrikaanse zon.
In de intense hitte van de zon houdt de sneeuw het niet lang vol.
Smeltwater zou leven moeten brengen in de Iaaglanden.
Honderden krachtige stromen vallen zuidwaarts.
Maar elke stroom stroomt richting uitsterving.
Net 300 kilometer ten zuiden van het gebergte zijn de rivieren verdampt.
Het leven is van het land weggeschroeid.
Dit was de apocalyps waarvoor de berberapen zijn gevlucht.
De plotselinge en onstuitbare opmars...
van de grootste woestijn op de planeet.
De Sahara heeft Afrika veranderd.
Vandaag de dag heeft hij de omvang van de Verenigde Staten.
Een derde van het hele Afrikaanse continent.
Dit is een van de heetste plekken op aarde.
De meedogenloze zon...
een kolossale kernreactor van 15 miljoen graden Celsius...
heeft het leven van het land weggeblazen.
Hij zorgt nog steeds voor ravage. Een zuchtje wind...
kan het begin zijn van een ramp.
Nomaden vertellen over hele dorpen die overspoeld worden.
Dromedariskaravanen die verdwijnen...
en mensen die Ievend worden begraven in hun tent.
Een zandstorm kan 1500 kilometer beslaan.
Het lijkt een wonder dat er iets is wat zo'n verwoesting kan overleven.
De apocalyps van de Sahara heeft vele dieren weggevaagd.
Maar sommige zijn nog steeds te vinden...
in het gebied dat de grote woestijn omsluit.
Het is hier bijzonder droog.
In sommige jaren regent het helemaal niet.
Een eenzame Grévyzebra.
Hij weegt bijna 500 kilo.
Hij kan drie dagen zonder drinken.
Net als de berberapen zijn z'n voorouders gevlucht...
voor de oprukkende Sahara.
Het land is ruw en droog.
Maar deze hengst heeft het zich toegeëigend.
Hij wacht al maanden op bezoekers.
Vrouwelijke bezoekers.
Als zijn territorium hen bevalt, blijven ze misschien een tijdje.
Het is z'n eerste kans in lange tijd om te paren.
Niet bepaald een succes.
Misschien zoeken z'n bezoekers een indrukwekkender partner.
Er is nog een tegenvaller.
De vrouwtjes werden gevolgd door een groep jonge mannetjes.
EIk van hen is een rivaal.
Het is tijd om de mannen van de jongens te onderscheiden.
Eén voor één jaagt de hengst ze weg.
De vrouwtjes zaten op de eerste rij.
Z'n mannelijkheid is niet onopgemerkt gebleven.
Machismo maakt plaats voor tederheid.
Hier moet je elke kans grijpen.
Zij het voor voedsel, voor water...
of voor vrouwtjes.
Vrouwelijke Grévyzebra's zijn wispelturig.
De kudde heeft besloten verder te trekken.
AIIemaal.
De hengst ziet ze misschien nooit meer.
Maar er is een kans dat een van hen z'n veulen draagt.
In dit wrede land moet dat als een overwinning gezien worden.
De kracht van de zon reikt echter niet ver onder de grond.
In sterk contrast zijn daar de leef- omstandigheden stabiel en dragelijk.
En een thuis voor een van de vreemdste zoogdieren ter wereld.
Maak kennis met de naakte molrat.
Deze sabeltandworstjes zouden nog geen dag in de woestijn overleven.
Speciaal film-tunnels tonen hoe ze zich hebben aanpast...
aan het onderaardse leven.
Ze kunnen prima voor- en achteruit rennen.
KIeine ruimtes zijn dus geen probleem.
Ze hebben hun vacht verloren.
Het allervreemdste is dat ze in sociale kolonies leven...
zoals termieten of mieren.
Na het graafwerk komen de werkers samen om te relaxen.
Maar eentje is totaal anders dan de rest.
Hun koningin.
Twee keer zo zwaar als haar onderdanen.
En niet bang om gewichtig te doen.
Ze is de moeder van elke werker in de kolonie...
en is bijna haar hele leven zwanger.
Zelfs nu zitten er zo'n twintig baby's in haar gezwollen buik.
Heel af en toe wordt een van haar nakomelingen anders opgevoed.
Een dochter wordt prinses.
Tot op heden heeft ditjong een lui en bevoorrecht leven geleid.
Maar niet voor lang meer.
Ze heeft een Iotsbestemming te vervullen.
Aan de oppervlakte kan geen enkele naakte molrat lang overleven.
Maar een prinses riskeert alles als ze zoekt naar een partner.
De zoektocht is dringend.
Er hangt een verleidelijke geur in de lucht.
Een verleidelijke geur die haar naar beneden lokt, waar ze veilig is.
Ze heeft een partner opgespoord.
Ook hij is alleen en wil graag een nieuwe kolonie starten...
in z'n eenzame holletje.
Twee maanden later is de prinses koningin geworden.
Een nieuwe alleenheerschappij begint.
Hoe gehard ze ook zijn...
vluchtelingen die leven aan de randen van Noord-Afrika...
kunnen niet overleven in de hitte van de Sahara.
Toch bereiden zich hier in Zuid-Nigeria dieren voor...
om over het hart van die grote woestijn te trekken.
Boerenzwaluwen.
Ze brengen de winter slapend door in een bos van olifantsgras.
Maar nu is het tijd om te vertrekken.
Voor alle twee miljoen.
Ze zijn klein en wegen ongeveer 20 gram.
Maar de reis naar hun broedgebied in Europa is bijna 5000 kilometer.
Voor hen ligt een uitgestrekte, dodelijke vlakte.
De Sahara is te groot om eromheen te gaan.
De zwaluwen kunnen niet anders dan hem trotseren.
Het zal een knap staaltje navigatie vergen...
om deze Ievenloze woestenij over te steken.
Een woestenij die niet alleen tot de horizon strekt...
maar bijna tot voorbij de verbeelding.
Het is een enorme, lege ruimte op de kaart.
Ondanks de reputatie van de Sahara...
bestaat minder dan een vijfde ervan uit zand.
De rest bestaat uit steen en door de wind uitgeschuurde rotsen.
De zon schroeit niet alleen het Iandoppervlak...
hij vervormt ook haar aanblik.
De hete lucht die oprijst van de woestijnoppervlakte...
vertekent de horizon.
De reflectie van de lucht schittert op het zand.
Een fata morgana.
De zon is een illusionist.
Dorstige reizigers kunnen er een meer in zien...
dat zich terugtrekt zodra het benaderd wordt.
En wat op schommelende dromedarissen lijkt...
blijken droge, stekelige acaciabomen te zijn.
Om dit glinsterende Iandschap over te steken...
moeten de zwaluwen echt water zien te vinden tussen de illusies.
Zelfs in de Sahara valt er soms regen.
Voldoende voor planten om te overleven.
Mits ze de juiste adaptatie hebben.
Rijzend uit het zand, een uitgedroogde bos takken.
Bij een krachtige wind kan hij zich voortbewegen.
Deze plant kan al honderden jaren dood zijn.
Maar z'n naam duidt erop dat nog niet alles verloren is.
Want dit is een opstandingsplant.
Hier kan het voorkomen dat het maar één of twee keer per jaar regent.
Maar als je al decennia op zoek bent, kan dat genoeg zijn.
Dode takken absorberen het water...
en ontvouwen zich binnen een paar minuten.
Maar de opstandingsplant heeft nog één ander wonder nodig.
Er moet regen vallen op z'n takken voor ze uitdrogen en weer sluiten.
Binnen een paar uur verschijnen er uitlopers.
Binnen een paar weken bloeien ze en ontwikkelen ze zelf zaadjes.
Voordat ze verder kunnen groeien...
worden ze gedood door de zon.
Maar hun zaadjes leven verder, klaar voor de volgende regen...
ook al duurt dat nog een eeuw.
Noord-Afrika is niet altijd zo wreed geweest.
Verspreid over de Sahara zijn er glimpen van het leven...
van voor de apocalyps het land teisterde.
In het noorden een versteend woud. Bomen die versteend zijn...
overblijfselen van weers- omstandigheden uit een ver verleden.
Witte afzettingen in het hart van de Sahara...
zijn de uitgedroogde overblijfselen van wat ooit...
's werelds grootste meer was.
In het oosten roepen de verwoeste steden een tijd van overvloed op.
En hier, diep in het hart van Libië, komen we bij Messak Settafet.
Hier zijn honderden reliëfbeelden uitgehouwen van dieren...
verbeeld naar een werkelijkheid die ooit was.
Geesten uit een groenere tijd.
Opmerkelijk is dat iets van dit oude Noord-Afrika is overgebleven.
Bou Hedma in Tunesië is behouden gebleven door bergregens.
Een aandenken aan de savanne die ooit Noord-Afrika bedekte.
Dat grasland verdween toen een verandering in de aardbaan...
de regen naar het zuiden dreef...
en in enkele eeuwen tijd de Sahara Noord-Afrika overmeesterde.
Het bewijs duidt erop dat dit ongeveer 6000 jaar geleden is.
Evolutionair gezien een hele korte tijd.
Het leven heeft dus nog weinig kans gehad om zich aan te passen.
Maar een paar specialisten kunnen op tegen het leven tussen de duinen.
Dromedarissen worden wel eens de schepen van de woestijn genoemd.
Maar net als de zwaluwen zijn ze niet meer dan bezoekers.
Deze schepen kunnen de Sahara zeker oversteken.
Maar zelfs zij kunnen niet leven op de meest genadeloze plekken.
Alleen rondzwervend in de woestijn zouden ze niet overleven.
Ze zijn afhankelijk van de mens voor 't vinden van oases en waterbronnen.
Saharaanse folklore staat bol van verhalen over karavanen...
die de waterbron op een paar 100 meter misten en verdwenen.
Dit is de witte woestijn in Egypte.
Het Iandschap is bezaaid met enorme krijtrotsformaties...
gevormd door ontelbare zandstormen.
Deze verblindende witte oven is moordend heet.
Voedsel komt hier bijna niet voor.
Een dromedaris heeft een presentje achtergelaten.
Mestkevers zijn er van kilometers ver weg op afgekomen.
Voor hen is dit hemels voedsel.
Eén stukje kan genoeg voedsel opleveren...
voor de rest van het leven van deze vrouwelijke kever.
Maar ze heeft een probleem.
Om het vers te houden, moet ze het begraven in vochtige grond.
En die is niet makkelijk te vinden.
De temperatuur is al 15 graden gestegen.
Deze hagedis ontwijkt het brandende zand.
Enkele centimeters boven de grond is het al aanzienlijk koeler.
De omgekeerde duwtechniek is zeker de snelste manier...
om de bal rollende te houden.
Maar er zit één nadeel aan.
Je ziet niet waar je heen gaat.
Wat een ramp.
Vastzitten tussen twee duinen in.
Het bolletje weegt twee keer meer dan zij.
Maar de drang om te blijven duwen, is onuitblusbaar.
Het is nu 41 graden Celsius.
Weldra zal ze Ievend verbranden.
Uiteindelijk is haar overlevingsinstinct...
sterker dan haar Iiefde voor mest.
Veel van de Sahara is onbewoonbaar.
Maar er zijn een paar plekken waar er kans is op overleving.
Door een vreemd toeval is er op deze plekken water.
Waw-Au-Namus is een uitgedoofde vulkaan.
Vanuit de ruimte is het een zwarte klif...
in de Libische Sahara.
Toch zien we ook kleuren die we zelden zien op woestijngrond.
BIauw en groen.
Duizenden jaren geleden viel hier regen...
toen de Sahara nog groen was en het diep de grond in sijpelde.
Hier rijst het water van dit enorme, oude reservoir naar de oppervlakte.
Deze poelen geven een andere glimp van het verleden van de Sahara.
Waar er water is in Noord-Afrika...
kunnen Ievende relikwieën uit deze nattere tijd overleven.
Deze oase wordt gevoed door een vulkanische warmwaterbron.
Net uit de buurt van de stroom met bijna kokend water is het koeler.
Daar kunnen vissen leven.
Dit zijn tilapia's.
De jonkies blijven dicht bij hun moeder.
Er zijn hier nog andere gevaren naast het hete water.
Met name 's nachts.
De krokodillen Iiggen op de loer.
En de tilapia's...
zijn bijna blind in het donker.
In paniek proberen ze aan de naderende jager te ontkomen.
Maar dit vrouwtje kan haar kroost niet in de steek laten.
De krokodil Iaat zich niet tarten. Zij kan ook springen.
Bij het eerste licht verliest de krokodil het verrassingselement.
En de strijd is voorbij. Voor nu.
De moedervis heeft het overleefd. Maar waar is haar kroost?
Ze zijn nog allemaal present.
Ze hebben de hele nacht veilig in haar mond doorgebracht.
De strijd zal herhaald worden bij zonsondergang.
Ze kunnen nergens anders heen.
Oases worden altijd opgezocht door reizigers...
maar ze zijn niet allemaal wat ze Iijken.
Dit is de grote Ubari Sand Sea...
in het hart van de Sahara.
Deze zwaluwen hebben 2500 kilometer gereisd...
sinds hun vertrek uit Nigeria.
Hun uitstekende navigatievaardigheid zal ze naar Europa brengen.
Nu moeten ze evenals andere dorstige migranten...
een stukje blauw vinden te midden van deze oceaan van zand.
En hier is het:
Umm al-Maa.
Ook hier welt oud grondwater op naar de oppervlakte.
Maar de vogels moeten voorzichtig zijn.
Want de zon heeft een vreselijke streek geleverd.
Deze oase is giftig.
Door sterke evaporatie gedurende duizenden jaren...
is het water zouter dan de zee.
Daarbij wordt de plek geteisterd door enorme zwermen vliegen.
Maar deze plaag betekent de redding van de vogels.
De vliegen zijn gevuld met zoetwater gefilterd uit het zilte nat.
Dus net als iemand die iets te drinken knijpt uit een cactus...
krijgen de vogels hun water uit het Iichaam van de vliegen.
Steeds meer migranten komen erbij.
Kwikstaarten.
Dit is het enige oponthoud van de vogels.
Het geeft ze genoeg brandstof om de Sahara te ontvluchten.
En Afrika.
Buiten een oase lijkt het onmogelijk dat er überhaupt iets kan leven.
De temperatuur van het zand kan meer dan 70 graden Celsius zijn.
Er is geen enkel spoor van water meer aan de oppervlakte.
En als dat gebeurt, is het de Sahara zelf die om genade roept.
Miljarden verschuivende korrels genereren een gezoem...
dat over vele kilometers galmt.
Dit zijn de Iegendarische zingende duinen.
Geef ze de tijd en de Iawines staan niet meer op zichzelf.
AIsje lang genoeg kijkt, wordt er iets opmerkelijks onthuld.
1,5 jaar flitst voorbij in een paar seconden.
Op deze tijdschaal vormen de duinen een stormachtige zee.
Een niet te stuiten tsunami van zand.
In dit voortdurend verschuivende Iandschap...
is het duidelijk hoe iemand kan bezwijken...
aan wat de Sahara's enige endemische ziekte wordt genoemd:
Krankzinnigheid.
Is er iets wat de Noord-Afrikaanse woestijn kan overleven?
Als de zon op z'n sterkst is?
Het is bijna middag.
Een franjeteenhagedis heeft honger. Hij ligt op de loer.
FIikkerende schubben reflecteren wat van de zonnestralen.
Desalniettemin is de hitte bijna ondraaglijk.
Z'n prooi is de hele dag het huis nog niet uit geweest.
De hagedis is het Iaatste dier dat nog op de duinen te vinden is.
Maar zelfs hem wordt het te veel.
Om het Ianger te kunnen uithouden, is een ruimtepak nodig.
Op een bepaalde manier is dat wat deze insecten hebben.
De gepantserde huid van zilvermieren reflecteert licht.
Ze kunnen temperaturen aan die elk ander dier zouden doden.
Toch kunnen ze minder dan 10 minuten in de middagzon overleven.
Tijd is kostbaar.
De mieren gaan op zoek naar voedsel zodra hun vijanden weg zijn.
Ze mogen geen tijd verliezen door te verdwalen.
Dus ze draaien rond om de stand van de zon te bepalen.
EIke richtingsverandering wordt geregistreerd...
om te weten waar ze zijn en waar hun nest is.
Nog vier minuten te gaan als ze een slachtoffer hebben gevonden.
Een maaltijd.
Maar het wordt een zware klus om dit thuis te krijgen.
Nog drie minuten voor de temperatuur te veel wordt:
een ongelooflijke 53 graden Celsius.
Er zijn al slachtoffers.
Nog één minuut te gaan. Ze gaan het niet redden.
Een andere aanpak is vereist.
De zilvermier is de meest geharde van alle woestijninwoners.
Toch kan hij 's middags maar een paar minuten buiten overleven.
Nu behoort de woestijn alleen toe aan de zon.
De zon heeft het leven uit de Sahara weggebrand.
Toch is de uitgestrekte woestijn ook een bron van leven...
een halve wereld verderop.
De voortschrijdende Sahara...
heeft 's werelds grootste meer laten verdampen...
en de zilverachtige overblijfsels achtergelaten...
van ontelbare microscopische algen.
In de winter voert de wind dagelijks 700.000 ton met zich mee...
van deze mineraalrijke stof.
Het gaat van hier helemaal naar Zuid-Amerika toe...
waar het wonderlijk genoeg het Amazoneregenwoud bemest.
Een buitengewone demonstratie...
van de reikwijdte van dit indrukwekkende continent.
Door heel z'n geschiedenis heeft Afrika de hele planeet beïnvloed.
Het was de wieg van vele dieren die zich over de wereld verspreidden...
en natuurlijk was het ons aller voorouderlijke huis.